Isip at Kilos-loob: Kahulugan, Gamit at Tunguhin (EsP 10)

Ano ang pinagkaiba ng tao sa hayop? Parehong may katawan, pandama at pangangailangan ang tao at hayop, ngunit ang tao lamang ang may isip at kilos-loob. Ito ang unang aralin sa Edukasyon sa Pagpapakatao 10, at ito ang batayan ng pag-unawa sa dignidad, konsensiya at moral na pagpapasya. Sa araling ito, aalamin natin ang kahulugan, gamit at tunguhin ng isip at kilos-loob, may mga halimbawa, pagsasanay at FAQ.

Ang Tao bilang Natatanging Nilalang

Ayon kay Santo Tomas de Aquino, may dalawang pangunahing kakayahan ang tao na nagpapakita ng kaniyang pagiging natatangi:

  1. Pangkaalamang pakultad (knowing faculty) – dahil sa pandama at isip, nauunawaan ng tao ang mundo sa paligid niya.
  2. Pagkagustong pakultad (appetitive faculty) – dahil sa emosyon at kilos-loob, kaya niyang magnais, pumili at magmahal.

Pinagsasama ng tao ang dalawang ito tuwing siya ay nangangatwiran at nagpapasya.

Dahil dito, ang tao ay may dignidad na hindi taglay ng ibang nilalang.

Ano ang Isip?

Ang isip (intellect) ay ang kakayahan ng tao na mag-isip, umunawa, maghusga at mangatwiran. Ito ang nagbibigay sa tao ng kakayahang alamin ang diwa o essence ng mga bagay, hindi lamang ang panlabas na anyo nito.

Mga Gamit ng Isip

  • Mag-isip – bumuo ng kaalaman mula sa nakikita at nararanasan.
  • Umunawa – alamin ang kahulugan at diwa ng isang bagay.
  • Maghusga – tukuyin kung ano ang tama at mali, totoo at hindi totoo.
  • Mangatwiran – bumuo ng konklusyon mula sa mga impormasyon.
  • Magnilay – pagbulay-bulayan ang sariling karanasan at kilos.

Tunguhin ng isip: ang katotohanan. Patuloy na naghahanap ang isip ng tao ng sagot sa tanong na ano at bakit.

Ano ang Kilos-loob?

Ang kilos-loob (will) ay ang makatwirang pagkagusto (rational appetite). Ito ang kakayahan ng tao na pumili, magpasya at isakatuparan ang napili. Dahil sumusunod ito sa itinuturo ng isip, hindi ito basta pagsunod sa damdamin o tawag ng katawan.

Mga Gamit ng Kilos-loob

  • Magnais – hangarin ang mabuti.
  • Pumili – magpasya sa pagitan ng mga pagpipilian.
  • Magpasya – panindigan ang napili.
  • Isakatuparan – gawin ang napagpasyahan.
  • Magmahal – ibigay ang sarili para sa kabutihan ng kapwa.

Tunguhin ng kilos-loob: ang kabutihan.

Paghahambing ng Isip at Kilos-loob

AspektoIsipKilos-loob
KahuluganKakayahang umunawa at mangatwiranKakayahang pumili at magpasya
Pangunahing gawainPag-alam at pag-unawaPagnanais at pagkilos
TunguhinKatotohananKabutihan
HalimbawaNaunawaan ni Lea na masama ang mangopya.Pinili ni Lea na mag-aral sa halip na mangopya.

Ang Pandama ng Tao

Bago gumana ang isip, dumaraan muna ang impormasyon sa pandama.

Panlabas na pandama: paningin, pandinig, pang-amoy, panlasa at pandama (paghipo).

Panloob na pandama:

  • Kamalayan – pagkaunawa sa sarili at sa nangyayari sa paligid.
  • Memorya – kakayahang alalahanin ang nakaraang karanasan.
  • Imahinasyon – kakayahang bumuo ng larawan sa isip.
  • Instinct – likas na kakayahang tumugon nang hindi na pinag-iisipan, gaya ng pag-iwas sa panganib.

Mahalaga ang mga ito, pero hindi sapat. Ang hayop ay may pandama rin, ngunit wala itong isip at kilos-loob na gumagabay sa pagpili ng mabuti.

Ugnayan ng Isip at Kilos-loob

Magkatuwang ang isip at kilos-loob. Inaalam ng isip kung ano ang totoo at mabuti, at pinipili ng kilos-loob na gawin ito. Kapag mali ang pagkaunawa ng isip, maaaring magkamali rin ang pagpili ng kilos-loob. Kaya mahalaga ang patuloy na pag-aaral at paghubog ng konsensiya batay sa likas na batas moral.

Halimbawa: Nakapulot si Marco ng pitaka. Naunawaan ng kaniyang isip na hindi niya ito pag-aari at may taong nangangailangan nito. Pinili ng kaniyang kilos-loob na isauli ito sa may-ari, kahit may tukso na itago.

Paghubog ng Isip at Kilos-loob

Ayon sa aralin, ang isip at kilos-loob ay nahuhubog sa pamamagitan ng paglilingkod at pagmamahal sa kapwa. Ilang paraan:

  1. Magbasa at mag-aral upang lumawak ang kaalaman.
  2. Magnilay sa sariling kilos bawat araw.
  3. Sanayin ang sarili sa mabuting gawi, na siyang bumubuo ng birtud.
  4. Makinig sa payo ng magulang, guro at mabubuting kaibigan.
  5. Tumulong sa kapwa, dahil sa pagmamahal nagiging ganap ang kilos-loob.
  6. Magtakda ng mabuting layunin sa buhay. Basahin ang kahalagahan ng layunin.

Mga Sitwasyon para sa Pagninilay

Sitwasyon 1: May pagsusulit bukas, pero inaaya ka ng kaibigan na maglaro ng online game buong gabi. Alam ng iyong isip na kailangan mong mag-aral. Ano ang pipiliin ng iyong kilos-loob?

Sitwasyon 2: Nakita mong binubully ang isang kaklase. Naiintindihan mong mali ito, pero natatakot kang madamay. Paano mo gagamitin ang isip upang humanap ng ligtas na paraan, gaya ng pagsabi sa guro, at ang kilos-loob upang gawin ito?

Sa dalawang sitwasyon, makikita na hindi sapat na alam natin ang tama. Kailangang piliin at gawin din ito.

Pagsasanay

Tukuyin kung ISIP o KILOS-LOOB ang tinutukoy.

  1. Naunawaan ni Jun ang aral ng kuwento.
  2. Nagpasya si Mia na huwag sumama sa barkadang nagcu-cutting.
  3. Sinuri ni Ben kung totoo ang balitang nabasa niya online.
  4. Pinili ni Ella na tulungan ang kaklaseng nahihirapan.
  5. Ang tunguhin nito ay kabutihan.
  6. Ang tunguhin nito ay katotohanan.

Mga Sagot: 1. Isip; 2. Kilos-loob; 3. Isip; 4. Kilos-loob; 5. Kilos-loob; 6. Isip

Mga Madalas Itanong (FAQ)

Ano ang pagkakaiba ng isip at kilos-loob?

Ang isip ay kakayahang umunawa at mangatwiran, at ang tunguhin nito ay katotohanan. Ang kilos-loob ay kakayahang pumili at magpasya, at ang tunguhin nito ay kabutihan.

Ano ang ibig sabihin ng “makatwirang pagkagusto”?

Ito ang kilos-loob: ang pagnanais na ginagabayan ng isip, hindi lamang ng damdamin o pangangailangan ng katawan.

Bakit sinasabing natatangi ang tao?

Dahil ang tao lamang ang may isip at kilos-loob, kaya kaya niyang alamin ang katotohanan, piliin ang mabuti at magmahal.

Paano nahuhubog ang isip at kilos-loob?

Sa pamamagitan ng pag-aaral, pagninilay, pagsasabuhay ng mabubuting gawi, at paglilingkod at pagmamahal sa kapwa.